Marathi Vyakaran Varnavichar
🌐

मराठी वर्णविचार: वर्णमाला आणि संधीची सविस्तर माहिती-Marathi Vyakaran Varnavichar -Laduli

१ – वर्णविचार (सर्वांगीण अभ्यास)

मराठी भाषेचा पाया म्हणजे ‘वर्ण’. वर्ण म्हणजे तोंडावाटे निघणाऱ्या मूलध्वनींच्या खुणा. आपल्या लेखी स्वरूपात ज्या चिन्हांना आपण वर्ण म्हणतो, त्यांचा अभ्यास करणे म्हणजे ‘वर्णविचार‘.

Marathi Vyakaran Varnavichar

१. वर्णमाला आणि तिचे वर्गीकरण

मराठी वर्णमालेत सध्या ४८ वर्ण मानले जातात. त्याचे मुख्य तीन प्रकार पडतात:

अ) स्वर (Vowels)

स्वरांचा उच्चार करताना मुखातील अवयवांचा एकमेकांना स्पर्श होत नाही. मराठीत १२ मुख्य स्वर आहेत:

  • अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, लृ, ए, ऐ, ओ, औ.

  • ह्रस्व स्वर (Short Vowels): अ, इ, उ, ऋ, लृ (ज्यांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो).

  • दीर्घ स्वर (Long Vowels): आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ (ज्यांचा उच्चार करण्यास जास्त वेळ लागतो).

ब) स्वरादी (Svaradi)

ज्यांच्या उच्चाराच्या आधी स्वर येतो, त्यांना ‘स्वरादी’ म्हणतात.

  • अनुस्वार (अं): उच्चार करताना नाकातून हवा बाहेर येते.

  • विसर्ग (अः): उच्चार करताना कंठातून हवा जोरात बाहेर फेकली जाते.

क) व्यंजने (Consonants)

व्यंजनांचा उच्चार करताना जिभेचा स्पर्श मुखातील टाळू, दात किंवा ओठांना होतो.

  • स्पर्श व्यंजने (५ गट):

    1. कंठ्य: क, ख, ग, घ, ङ (उच्चार कंठातून).

    2. तालव्य: च, छ, ज, झ, ञ (उच्चार टाळूवरून).

    3. मूर्धन्य: ट, ठ, ड, ढ, ण (उच्चार मूर्धनेतून).

    4. दंत्य: त, थ, द, ध, न (उच्चार दातांच्या साहाय्याने).

    5. ओष्ठ्य: प, फ, ब, भ, म (उच्चार ओठांच्या साहाय्याने).

  • अंतस्थ: य, र, ल, व.

  • उष्मे (घर्षक): श, ष, स (उच्चारताना घर्षण होते).

  • महाप्राण: ‘ह’ या वर्णाला महाप्राण म्हणतात.

  • संयुक्त व्यंजने: क्ष आणि ज्ञ (हे दोन व्यंजनांच्या मिलनापासून बनतात).

२. संधी (Sandhi) – नियमांचे विश्लेषण

दोन वर्ण एकमेकांत मिसळून एक होण्याच्या प्रक्रियेला ‘संधी’ म्हणतात. हे मराठी व्याकरणातील अत्यंत तांत्रिक प्रकरण आहे.

१. स्वरसंधी (Vowel Sandhi)

जेव्हा दोन स्वर एकमेकांत मिसळतात:

  • सजातीय संधी: अ/आ + अ/आ = आ (उदा. देव + आलय = देवालय).

  • गुणादेश: अ/आ + इ/ई = ए (उदा. सुर + इंद्र = सुरेंद्र).

  • वृद्धयादेश: अ/आ + ए/ऐ = ऐ (उदा. सदा + एव = सदैव).

२. व्यंजनसंधी (Consonant Sandhi)

जेव्हा एक व्यंजन व दुसरा स्वर किंवा व्यंजन एकत्र येतात:

  • प्रथम व्यंजन संधी: क, च, ट, त, प यांसारख्या कठोर व्यंजनानंतर कोणताही स्वर आला, तर त्याच गटातील तिसरे व्यंजन येते. (उदा. वाक् + ईश = वागीश).

  • अनुनासिक संधी: क, च, ट, त, प नंतर ‘न’ किंवा ‘म’ आल्यास त्याच गटातील अनुनासिक येते. (उदा. वाक् + निश्चय = वाङ्निश्चय).

३. विसर्गसंधी (Visarga Sandhi)

  • विसर्गाच्या मागे ‘अ’ स्वर आणि पुढे मृदू व्यंजन आल्यास विसर्गाचा ‘ओ’ होतो. (उदा. मनः + राज्य = मनराज्य).

  • विसर्गाच्या पुढे ‘च/छ’ आल्यास विसर्गाचा ‘श’ होतो. (उदा. नि: + चल = निश्चल).

मराठी वर्णविचार

३. सरावासाठी विशेष मुद्दे

स्पर्धा परीक्षेत वर्णविचारावर खालील प्रकारचे प्रश्न विचारले जातात:

  1. अनुनासिके किती आहेत? (उत्तर: ५ – ङ, ञ, ण, न, म).

  2. मराठीतील ‘संयुक्त व्यंजने’ कोणती? (उत्तर: क्ष आणि ज्ञ).

  3. ‘ऋ’ हे कोणते वर्ण आहे? (उत्तर: स्वर).

Laduli

Marathi Vyakaran Varnavichar

२ – नाम आणि सर्वनाम (सखोल विश्लेषण)

वाक्यरचनेत ‘नाम’ हे कर्ता किंवा कर्माचे काम करते, तर ‘सर्वनाम’ नामाची पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी वापरले जाते. या दोघांचे व्याकरणिक नियम खालीलप्रमाणे आहेत:

१. नाम (Noun)

ज्या शब्दाने एखाद्या विशिष्ट वस्तूचा, व्यक्तीचा, ठिकाणाचा किंवा गुणाचा बोध होतो, त्याला ‘नाम’ म्हणतात. नामाचे मुख्य तीन प्रकार पडतात:

अ) सामान्यनाम (Common Noun)

एकाच जातीच्या वस्तूंना किंवा व्यक्तींना त्यांच्या समान गुणधर्मामुळे जे नाव दिले जाते, त्याला सामान्यनाम म्हणतात.

  • उदाहरणे: मुलगा, शहर, डोंगर, नदी, फूल, पुस्तक.

  • वैशिष्ट्य: सामान्यनाम हे नेहमी ‘जातिवाचक’ असते.

ब) विशेषनाम (Proper Noun)

ज्या नामावरून एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीचा, वस्तूचा किंवा ठिकाणाचा बोध होतो, त्याला विशेषनाम म्हणतात.

  • उदाहरणे: राम, पुणे, हिमालय, गंगा, भारत.

  • वैशिष्ट्य: विशेषनाम हे नेहमी ‘व्यक्तिवाचक’ असते. विशेषनामाचे अनेकवचन होत नाही.

क) भाववाचक नाम (Abstract Noun)

ज्या नामातून एखाद्या व्यक्तीच्या किंवा वस्तूच्या गुणाचा, धर्माचा किंवा भावाचा बोध होतो, त्याला भाववाचक नाम म्हणतात.

  • उदाहरणे: धैर्य, प्रामाणिकपणा, गोडवा, स्वातंत्र्य, सौंदर्य, धाडस.

  • वैशिष्ट्य: हे डोळ्यांना दिसत नाही, केवळ अनुभवता येते.

२. सर्वनाम (Pronoun)

नामाची पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी आणि वाक्यात सुटसुटीतपणा आणण्यासाठी नामाऐवजी जो शब्द वापरला जातो, त्याला ‘सर्वनाम’ म्हणतात. मराठीत एकूण ९ मुख्य सर्वनामे आहेत (मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण, स्वतः).

सर्वनामाचे ६ प्रकार पडतात:

  1. पुरुषवाचक सर्वनाम: बोलणाऱ्या, ऐकणाऱ्या किंवा ज्याच्याबद्दल बोलले जाते अशा व्यक्तीसाठी वापरले जाते.

    • प्रथम पुरुष: मी, आम्ही.

    • द्वितीय पुरुष: तू, तुम्ही.

    • तृतीय पुरुष: तो, ती, ते, त्या.

  2. दर्शक सर्वनाम: जवळची किंवा दूरची वस्तू दाखवण्यासाठी वापरले जाते.

    • उदा. हा मुलगा हुशार आहे, ती मुलगी गातेय.

  3. संबंधी सर्वनाम: वाक्यात पुढे येणाऱ्या दर्शक सर्वनामाशी संबंध दर्शवते.

    • उदा. जो करणी करील, तो फळ भोगील.

  4. प्रश्नार्थक सर्वनाम: प्रश्न विचारण्यासाठी वापरले जाते.

    • उदा. तिथे कोण उभे आहे? तू काय खाल्ले?

  5. सामान्य (अनिश्चित) सर्वनाम: प्रश्नार्थक सर्वनामांचा वापर जेव्हा प्रश्न विचारण्यासाठी न करता अनिश्चिततेसाठी केला जातो.

    • उदा. दारात कोण आले आहे ते माहित नाही. (येथे प्रश्न नाही, तर अनिश्चितता आहे).

  6. आत्मवाचक सर्वनाम: ‘स्वतः’ या अर्थी वापरले जाते.

    • उदा. मी स्वतः त्याला पाहिले. तो आपण होऊन आला.

३. नाम आणि सर्वनामावर होणारे विकार

नामांना आणि सर्वनामांना लिंग, वचन आणि विभक्तीचे विकार लागतात.

  • लिंग: नाम पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी किंवा नपुंसकलिंगी असू शकते. (उदा. तो आंबा, ती वही, ते घर).

  • वचन: नाम आणि सर्वनामांचे एकवचन व अनेकवचन होते. (उदा. मुलगा-मुले, मी-आम्ही, तो-ते).

  • विभक्ती (सर्वात महत्त्वाचे): नाम किंवा सर्वनामाला विभक्तीचे प्रत्यय लागतात तेव्हा त्यांचे रूप बदलते.

    • उदा. ‘मी’ या सर्वनामाची द्वितीया विभक्ती ‘मला’ अशी होते. ‘राम’ या नामाची चतुर्थी ‘रामाला’ अशी होते.

📊 अभ्यासासाठी लक्षात ठेवा (तक्ता)

प्रकार वैशिष्ट्य उदाहरण
सामान्यनाम गट/जात दर्शवते शाळा, रस्ता
विशेषनाम विशिष्ट नाव दर्शवते शाळा (न्यू इंग्लिश), रस्ता (एम.जी. रोड)
पुरुषवाचक सर्वनाम व्यक्ती दर्शवते मी, तू, तो
आत्मवाचक सर्वनाम स्वतःला उद्देशून स्वतः, आपण

Laduli

 ३ – विशेषण आणि क्रियापद

वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी ‘क्रियापद’ आवश्यक असते, तर नामाबद्दलची अधिक माहिती देण्यासाठी ‘विशेषण’ वापरले जाते.

१. विशेषण (Adjective)

नामाबद्दल विशेष माहिती सांगून नामाची व्याप्ती मर्यादित करणाऱ्या शब्दाला ‘विशेषण’ म्हणतात. ज्या नामाबद्दल विशेषण माहिती सांगते, त्या नामाला ‘विशेष्य’ असे म्हणतात.

विशेषणाचे मुख्य ३ प्रकार:

  1. गुणवाचक विशेषण: नामाचा कोणताही गुण किंवा विशेषण दर्शवते.

    • उदा. हुशार मुलगा, निळा आकाश, चांगला माणूस.

  2. संख्यावाचक विशेषण: नामाची संख्या दर्शवते.

    • उदा. दहा मुले (गणनावाचक), दुसरा क्रमांक (क्रमवाचक), पाऊण भाग (अपूर्णांकवाचक).

  3. सार्वनामिक विशेषण: सर्वनामांपासून बनलेली विशेषणे.

    • उदा. माझा देश, कोणती मुलगी, हे पुस्तक.

टीप: विशेषण हे नेहमी विशेष्याप्रमाणे लिंग-वचनानुसार बदलते. (उदा. चांगला मुलगा – चांगली मुलगी – चांगले मूल).

२. क्रियापद (Verb)

ज्या शब्दाने वाक्यातील क्रिया दर्शविली जाते आणि त्याशिवाय वाक्याचा अर्थ पूर्ण होत नाही, त्याला ‘क्रियापद’ म्हणतात. क्रियापद हे वाक्याचा ‘आधारस्तंभ’ असते.

क्रियापदाचे प्रकार:

  1. सकर्मक क्रियापद: ज्या क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यास कर्माची (Object) गरज असते.

    • उदा. राम आंबा खातो. (खाण्याची क्रिया ‘आंबा’ या कर्मावर घडते).

  2. अकर्मक क्रियापद: ज्या क्रियापदाचा अर्थ कर्त्यापाशीच पूर्ण होतो, कर्माची गरज नसते.

    • उदा. पक्षी उडतात. (येथे कर्माची गरज नाही).

  3. संयुक्त क्रियापद: जेव्हा धातूसाधित (कृदंत) आणि सहाय्यक क्रियापद एकत्र येतात.

    • उदा. तो गाणे गाऊन झाला. (‘गाऊन’ + ‘झाला’ = संयुक्त).

  4. सिद्ध व साधित क्रियापद:

    • सिद्ध: जे मूळ धातूपासून बनतात (ये, जा, खा).

    • साधित: नाम, सर्वनाम किंवा विशेषणापासून बनतात (हात + करणे = हातचळणे).

३. क्रियापदाचे ‘अर्थ’ (Moods of Verb)

क्रियापदाच्या रूपावरून केवळ काळच नाही, तर ‘अर्थ’ही कळतो. हे अतिशय महत्त्वाचे आहे:

  • स्वार्थ: केवळ काळाचा बोध होतो. (उदा. तो अभ्यास करतो.)

  • आज्ञार्थ: आज्ञा, विनंती किंवा आशीर्वाद. (उदा. तू अभ्यास कर.)

  • विध्यर्थ: कर्तव्य, शक्यता किंवा योग्यता. (उदा. मुलांनी खरे बोलावे.)

  • संकेतार्थ: अट किंवा क्रियापदातील ‘जर-तर’चा संबंध. (उदा. पाऊस पडला असता, तर पीक आले असते.)

४. काळाचे उपप्रकार (काळाचा सविस्तर तक्ता)

काळ अपूर्ण (चालू) पूर्ण रीती (सातत्य)
वर्तमान तो वाचत आहे. त्याने वाचले आहे. तो वाचत असतो.
भूतकाळ तो वाचत होता. त्याने वाचले होते. तो वाचत असे.
भविष्यकाळ तो वाचत असेल. त्याने वाचले असेल. –

📊 लक्षात ठेवण्यासाठी सूत्र (Quick Summary):

  • विशेषण = नामाचा गुणधर्म.

  • क्रियापद = वाक्याचा अर्थपूर्ण शेवट.

  • विध्यर्थ = कर्तव्याचा बोध.

 ४ – समास आणि शब्दसिद्धी

शब्दांची काटकसर करणे म्हणजे ‘समास’ आणि शब्दांचे मूळ उगमस्थान शोधणे म्हणजे ‘शब्दसिद्धी’.

१. समास (Compound Words)

दोन किंवा अधिक शब्द एकमेकांत मिसळून जो एक जोडशब्द तयार होतो, त्याला ‘समास’ म्हणतात. समासातील शब्दांना ‘सामासिक शब्द’ म्हणतात आणि हे शब्द पुन्हा सुटे करण्याच्या प्रक्रियेला ‘विग्रह’ म्हणतात.

समासाचे मुख्य प्रकार:

  1. अव्ययीभाव समास:

    • यात पहिले पद महत्त्वाचे (प्रधान) असते आणि ते बऱ्याचदा ‘अव्यय’ असते.

    • उदा. आजन्म (जन्मापासून), यथाशक्ती (शक्तीप्रमाणे).

  2. तत्पुरुष समास:

    • यात दुसरे पद महत्त्वाचे असते. विभक्ती प्रत्ययानुसार याचे अनेक प्रकार पडतात (उदा. द्वितीया तत्पुरुष, चतुर्थी तत्पुरुष इ.).

    • विशेष उपप्रकार:

      • कर्मधारय: दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत असतात (उदा. नीलकमल – निळे असे कमल).

      • द्विगु: पहिले पद संख्यावाचक असते (उदा. पंचवटी – पाच वडांचा समूह).

  3. द्वंद्व समास:

    • दोन्ही पदे समान दर्जाची असतात.

    • इतरेतर द्वंद्व: ‘आणि’, ‘व’ या उभयान्वयी अव्ययांनी जोडले जाते (उदा. आई-वडील).

    • वैकल्पिक द्वंद्व: ‘किंवा’, ‘अथवा’ (उदा. पाप-पुण्य).

    • समाहार द्वंद्व: वस्तूंच्या गटाचा बोध होतो (उदा. मीठ-भाकर – इत्यादी).

  4. बहुव्रीही समास:

    • दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो.

    • उदा. दशानन (दहा आहेत आनन/तोंडे ज्याला तो – म्हणजेच रावण).

२. शब्दसिद्धी (Origin of Words)

मराठी भाषेतील शब्द कोठून आले आहेत, यावर शब्दसिद्धी अवलंबून असते.

अ) तत्सम शब्द:

संस्कृत भाषेतील जे शब्द मराठीत जसेच्या तसे वापरले जातात.

  • उदा. पृथ्वी, जल, सूर्य, पुष्प, बालक.

ब) तद्भव शब्द:

संस्कृत भाषेतील शब्द मराठीत येताना त्यांच्या रूपात बदल होतो.

  • उदा. संस्कृतमधील ‘दुग्ध’ चे मराठीत ‘दूध’ झाले, ‘अग्नि’ चे ‘आग’ झाले.

क) देशी (देशज) शब्द:

जे शब्द मूळचे मराठी किंवा भारतातील स्थानिक भाषेतले आहेत, ज्यांचा संस्कृतशी संबंध नाही.

  • उदा. डोळा, दगड, गुडघा, मुलगा, झाड.

ड) परकीय शब्द:

परकीय आक्रमकांमुळे किंवा व्यापाराच्या निमित्ताने मराठीत आलेले शब्द.

  • फारसी/अरबी: अर्ज, खान, जमीन, साहेब, वकील.

  • इंग्रजी: स्टेशन, पेन, ऑफिसर, हॉस्पिटल, रेल्वे.

  • पोर्तुगीज: बटाटा, तंबाखू, पगार, साबन.

Marathi Vyakaran Varnavichar-Laduli 

 ५ – वाक्यप्रचार आणि म्हणी

वाक्यप्रचार आणि म्हणी हे मराठी भाषेचे अलंकार आहेत. परीक्षेत विचारल्या जाणाऱ्या या प्रश्नांचे नेमके अर्थ आणि त्यांचा वाक्यात उपयोग कसा करावा, हे खाली दिले आहे.

१. वाक्यप्रचार (Idioms)

वाक्यप्रचार म्हणजे शब्दांचा असा समूह, ज्याचा शब्दशः अर्थ न घेता विशिष्ट ‘रूढ अर्थ’ घेतला जातो. वाक्यप्रचारात क्रियापद असते.

महत्त्वाचे काही वाक्यप्रचार व अर्थ:

  1. अंगाची लाहीलाही होणे: खूप संताप होणे.

  2. कामे फत्ते करणे: कार्य पूर्ण करणे.

  3. डोळे उघडणे: सत्याची जाणीव होणे.

  4. हातभार लावणे: मदत करणे.

  5. पाणी फिरवणे: केलेल्या कामावर माती टाकणे किंवा नष्ट करणे.

  6. भीतीपोटी प्राण कंठाशी येणे: अतिशय घाबरणे.

  7. कंबर कसणे: एखादे काम जिद्दीने पूर्ण करण्याचा निश्चय करणे.

  8. वाऱ्यावर सोडणे: दुर्लक्ष करणे.

२. म्हणी (Proverbs)

म्हण म्हणजे ‘अनुभवाचा अर्क’. ही एक पूर्ण अर्थाची वाक्यरचना असते. यात क्रियापद असणे अनिवार्य नसते. म्हणींचा वापर आपण एखाद्या घटनेचा बोध घेण्यासाठी किंवा उपरोधिक टोमणा मारण्यासाठी करतो.

महत्त्वाच्या काही म्हणी व अर्थ:

  1. अति तिथे माती: कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक नुकसानकारक असतो.

  2. चोराच्या मनात चांदणे: वाईट कृत्य करणाऱ्याला सतत पकडले जाण्याची भीती वाटते.

  3. आगीतून फुफाट्यात पडणे: एका संकटातून सुटून दुसऱ्या मोठ्या संकटात सापडणे.

  4. उथळ पाण्याला खळखळाट फार: ज्याला ज्ञान कमी असते तोच जास्त बडबड करतो.

  5. रिकाम्या पोटी गाणे गाता येत नाही: पोटाची सोय असल्याशिवाय कोणत्याही कामात लक्ष लागत नाही.

  6. हातच्या काकणाला आरसा कशाला: स्पष्ट दिसत असलेल्या गोष्टीसाठी पुराव्याची गरज नसते.

  7. वाढेल तो वाढे, पण जेवेल तो जिंके: प्रत्यक्ष अनुभव घेणाराच श्रेष्ठ असतो.

  8. दिव्याखाली अंधार: गुणवानाच्या जवळच दुर्गुण असणे किंवा स्वतःच्या दोषांकडे दुर्लक्ष करणे.

३. वाक्यप्रचार आणि म्हण यातील फरक (महत्त्वाची टीप)

मुद्दा वाक्यप्रचार म्हण
अर्थ विशिष्ट रूढ अर्थ बोधप्रद किंवा उपदेशात्मक अर्थ
रचना क्रियापदाचा वापर असतो पूर्ण अर्थाचे स्वयंपूर्ण वाक्य
उपयोग वाक्य अधिक प्रभावी करण्यासाठी प्रसंगानुरूप सल्ले देण्यासाठी

४. अभ्यासासाठी टीप:

स्पर्धा परीक्षेत वाक्यप्रचार किंवा म्हण देऊन तिचा योग्य अर्थ ओळखायला सांगितला जातो. हे भाग पाठांतरापेक्षा ‘वाचनावर’ जास्त अवलंबून आहेत.

  • सराव पद्धत: दररोज १० नवीन वाक्यप्रचार आणि ५ म्हणी वाचून त्यांचा तुमच्या दैनंदिन संवादात वापर करण्याचा प्रयत्न करा.

Marathi Vyakaran Varnavichar

 ६ – वृत्त आणि अलंकार (समारोप)

वृत्त म्हणजे काव्याची लयबद्ध रचना, तर अलंकार म्हणजे भाषेला शोभा देणारे शब्दरचना.

१. अलंकार (Figures of Speech)

भाषेच्या सौंदर्यात भर घालणाऱ्या शब्दांना ‘अलंकार’ म्हणतात. याचे दोन मुख्य प्रकार आहेत:

अ) शब्दालंकार (सौंदर्य शब्दावर आधारित)

  1. अनुप्रास: एकाच अक्षराची पुन्हा पुन्हा पुनरावृत्ती होते.

    • उदा. साधुसंतांच्या सांगातीने, सदा सतेज सात्विक संवाद साधता. (येथे ‘स’ या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली आहे).

  2. यमक: शब्दाच्या शेवटी एकाच प्रकारचे उच्चार येतात.

    • उदा. नाचरे मोरा, आंब्याच्या वनात, नाचरे मोरा, नाच.

ब) अर्थालंकार (सौंदर्य अर्थावर आधारित)

  1. उपमा: दोन वस्तूंमधील साम्य दाखवण्यासाठी ‘सारखा’, ‘प्रमाणे’ हे शब्द वापरले जातात.

    • उदा. सावळा ग रामचंद्र, रत्नमचिये सारखा.

  2. उत्प्रेक्षा: जिथे एक वस्तू जणू काही दुसरीच आहे असे दर्शवले जाते (‘जणू’, ‘काय’, ‘गमे’, ‘भासे’ हे शब्द येतात).

    • उदा. हा आंबा जणू साखरच!

  3. अतिशयोक्ती: एखादी गोष्ट आहे त्यापेक्षा खूप मोठी करून सांगणे.

    • उदा. चांगलेच रडले, की नदी वाहिली. (एवढे रडणे अशक्य आहे, पण भावना व्यक्त केली आहे).

  4. व्यतिरेक: उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ आहे असे दाखवणे.

    • उदा. अमृताहुनी गोड नाम तुझे देवा. (देवाचे नाव अमृतापेक्षाही गोड आहे).

२. वृत्त (Metre/Prosody)

वृत्त म्हणजे कविता रचण्याचे नियम. अक्षरांच्या संख्येवरून आणि मात्रांच्या लांबीवरून वृत्तांचे प्रकार पडतात.

अ) अक्षरगणवृत्त

यात अक्षरांची संख्या आणि त्यांचे ‘गण’ (लघु-गुरू क्रम) महत्त्वाचे असतात.

  • भुजंगप्रयात: प्रत्येक चरणात १२ अक्षरे आणि य-गण असतात.

  • मंदाक्रांता: प्रत्येक चरणात १७ अक्षरे असतात.

ब) मात्रावृत्त

यात अक्षरांपेक्षा ‘मात्रा’ (वेळ) मोजली जाते.

  • अभंग: संत तुकाराम महाराजांचे अभंग हे याच पद्धतीचे आहेत.

  • ओवी: चार चरणांची ओवी (पहिल्या तीन चरणांत आठ मात्रा आणि चौथ्या चरणात पाच मात्रा).

३. सारांश तक्ता: अलंकार व वृत्ते

घटक प्रकार वैशिष्ट्य
अनुप्रास शब्दालंकार अक्षरांची पुनरावृत्ती
उपमा अर्थालंकार ‘सारखा’ शब्दाचा वापर
अभंग मात्रावृत्त संतांची काव्यरचना
यमक शब्दालंकार लयीसाठी शेवटचे शब्द जुळवणे

Laduli

Marathi Vyakaran Varnavichar

मराठी वर्णविचार