महाराष्ट्राचा गौरवशाली इतिहास: प्राचीन काळापासून संयुक्त महाराष्ट्रापर्यंतचा प्रवास
महाराष्ट्राचा इतिहास: प्रमुख राजवटींची कालक्रमानुसार अनुक्रमणिका
१. प्राचीन व मध्ययुगीन कालखंड (The Foundations)
-
सातवाहन साम्राज्य: महाराष्ट्रातील पहिली मोठी सत्ता (राजधानी: पैठण).
-
वाकाटक राजवट: कला आणि संस्कृतीचा सुवर्णकाळ (अजिंठा लेणी).
-
राष्ट्रकूट राजवट: वेरूळच्या कैलास मंदिराची निर्मिती करणारी सत्ता.
-
यादव राजवट: देवगिरी (दौलताबाद) येथे राजधानी आणि मराठी भाषेचा उदय.
२. सुलतानशाही आणि बहमनी काळ (The Middle Era)
-
दिल्लीचा प्रभाव: अल्लाउद्दीन खिलजीचे आक्रमण आणि देवगिरीचा पाडाव.
-
बहमनी राज्य: महाराष्ट्राच्या मध्यवर्ती भागात पसरलेले सुलतानशाहीचे राज्य.
-
निजामशाही आणि आदिलशाही: शिवपूर्व काळातील प्रमुख प्रादेशिक सत्ता.
३. मराठा साम्राज्याचा गौरवशाली इतिहास (The Maratha Empire)
-
स्वराज्य स्थापना: छत्रपती शिवाजी महाराजांचा उदय आणि स्वराज्याचा विस्तार.
-
संभाजी महाराज कालखंड: मुघलांशी लढा आणि स्वराज्याचे रक्षण.
-
राजाराम महाराज व महाराणी ताराबाई: मोगली आक्रमणांविरुद्धचा प्रदीर्घ लढा.
-
पेशवे काळ: बाजीराव पेशवे यांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याचा अटकेपार झालेला विस्तार.
४. ब्रिटीश राजवट आणि स्वातंत्र्यसंग्राम (Modern History)
-
१८१८ चा अंत: पेशवाईचा अस्त आणि ब्रिटीश सत्तेची सुरुवात.
-
क्रांतिकारी पर्व: वासुदेव बळवंत फडके ते स्वातंत्र्यवीर सावरकर आणि चंद्रशेखर आझाद यांच्याशी संबंधित महाराष्ट्राचे संबंध.
-
लोकमान्य टिळक युग: मवाळ-जहाल राजकारण आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील महाराष्ट्राचे योगदान.
-
फुले-आंबेडकर युग: समाजसुधारणा आणि शोषितांचा लढा.
५. संयुक्त महाराष्ट्र निर्मिती (The Final Milestone)
-
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ: मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्रासाठी दिलेला लढा आणि १०६ हुतात्म्यांचे बलिदान.
-
१ मे १९६०: महाराष्ट्र राज्याचा उदय.
महाराष्ट्राचा इतिहास
१: प्राचीन महाराष्ट्र – संस्कृती आणि साम्राज्यांचा उदय
महाराष्ट्राचा इतिहास केवळ युद्धे किंवा राजवटींचा नाही, तर तो मानवी उत्क्रांती आणि समृद्ध संस्कृतीचा प्रवास आहे. प्राचीन महाराष्ट्राचा हा टप्पा आपल्या राज्याच्या मुळाशी जाणारा आहे.
१. अश्मयुगीन महाराष्ट्र आणि मानवी वस्ती
महाराष्ट्राच्या भूमीत मानवाचे अस्तित्व लाखो वर्षांपूर्वीपासून आहे. गोदावरी, तापी आणि प्रवरा नद्यांच्या खोऱ्यात अनेक ठिकाणी अश्मयुगीन मानवाच्या वस्त्यांचे पुरावे सापडले आहेत. ही माणसे शिकार करून आणि निसर्गात उपलब्ध असलेल्या कंदमुळे-फळांवर जगत होती. कालानुरवाने तांब्याचा आणि लोखंडाचा शोध लागल्यामुळे शेती आणि स्थिर वस्ती सुरू झाली.
२. सातवाहन साम्राज्य: महाराष्ट्राचा सुवर्णकाळ
महाराष्ट्रावर राज्य करणारे पहिले मोठे आणि प्रबळ साम्राज्य म्हणजे ‘सातवाहन’.
-
राजधानी: प्रतिष्ठान (आजचे पैठण) ही त्यांची राजधानी होती.
-
व्यापार आणि प्रगती: सातवाहनांच्या काळात महाराष्ट्राचा व्यापार रोमच्या साम्राज्याशी जोडला गेला होता. कल्याण, सुपारा (सोपारा) आणि चौल ही महत्त्वाची बंदरे व्यापाराचे केंद्र बनली होती.
-
लेणी आणि संस्कृती: अजिंठा आणि नाशिकची लेणी याच काळात कोरली गेली, जी आजही महाराष्ट्राच्या स्थापत्यकलेचा मानबिंदू आहेत. ‘हाल’ नावाचा सातवाहन राजा स्वतः कवी होता, त्याने ‘गाथासप्तशती’ हा प्राकृत भाषेत ग्रंथ लिहिला, जो त्या काळातील जनजीवनाचा आरसा आहे.
३. वाकाटक आणि चालुक्य (वास्तुकलेचा कळस)
सातवाहनांनंतर वाकाटकांनी महाराष्ट्रावर दीर्घकाळ राज्य केले. वाकाटकांच्या काळातच अजिंठा येथील भित्तिचित्रे (Paintings) पूर्णत्वास गेली. यानंतर आलेल्या बदामीच्या चालुक्यांनी महाराष्ट्राच्या उत्तर भागात आपली सत्ता विस्तारली. त्यांनी दक्षिण भारतीय आणि उत्तर भारतीय वास्तुकलेचा सुंदर संगम आपल्या मंदिरांमध्ये घडवून आणला.
४. राष्ट्रकूट आणि यादव राजवट (मराठी भाषेचा उदय)
-
राष्ट्रकूट: वेरूळचे विस्तीर्ण कैलास मंदिर हे राष्ट्रकूट राजा ‘कृष्ण प्रथम’ याने बांधले. हे मंदिर एकाच अखंड खडकातून कोरलेले जगातील सर्वात मोठे आश्चर्य मानले जाते.
-
यादव काळ: देवगिरी (दौलताबाद) ही यादवांची राजधानी होती. या काळात मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव आणि महानुभाव पंथाचे संस्थापक चक्रधर स्वामी याच काळात होऊन गेले. ‘ज्ञानेश्वरी’सारखा ग्रंथ याच काळात लिहिला गेला, ज्याने मराठी साहित्याचा पाया रचला.
महाराष्ट्राचा इतिहास
⚔️ २: स्वराज्याचा उदय, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि मराठा साम्राज्याचा उत्कर्ष
१३ व्या शतकात यादवांच्या अस्तानंतर महाराष्ट्र परकीय सत्तांच्या जोखडीखाली दबला होता. निजामशाही, आदिलशाही आणि मुघल यांच्या सततच्या आक्रमणामुळे इथली जनता भरडली जात होती. अशा अंधकारमय परिस्थितीत एका ध्येयवेड्या नेतृत्वाने ‘स्वराज्य’ या संकल्पनेचा जन्म दिला.
१. परिस्थिती आणि स्वराज्याचा पाया
१७ व्या शतकाच्या सुरुवातीला महाराष्ट्रात आदिलशाही आणि निजामशाही यांचे वर्चस्व होते. शेतकऱ्यांची लूट, मंदिरांची विटंबना आणि स्थानिक रयतेवर होणारे अत्याचार शिगेला पोहोचले होते. छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी वयाच्या अवघ्या सोळाव्या वर्षी तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याचे रणशिंग फुंकले.
-
गनिमी कावा (Guerrilla Warfare): शिवाजी महाराजांनी भौगोलिक परिस्थितीचा (सह्याद्रीचे डोंगर, दऱ्या, घनदाट जंगले) अचूक वापर करून गनिमी काव्याच्या युद्धनीतीचा विकास केला. ही रणनीती इतकी प्रभावी होती की, बलाढ्य मुघल आणि आदिलशाही सैन्यही हतबल झाले.
-
गड-किल्ले आणि आरमार: “गड आला पण सिंह गेला” ही उक्ती स्वराज्यासाठी दिलेल्या बलिदानाचे प्रतीक आहे. महाराजांनी केवळ जमिनीवरचे किल्लेच नव्हे, तर ‘सिंधुदुर्ग’सारखे जलदुर्ग बांधून भारताच्या इतिहासात पहिल्यांदा ‘भारतीय आरमाराचा’ (Navy) पाया रचला.
२. छत्रपती संभाजी महाराज: पराक्रम आणि बलिदान
शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर स्वराज्य टिकवणे हे एक मोठे आव्हान होते. छत्रपती संभाजी महाराज यांनी केवळ वयाच्या अवघ्या २४ व्या वर्षी स्वराज्याची धुरा सांभाळली.
-
त्यांनी आपल्या अल्प कार्यकाळात मुघल सम्राट औरंगजेबाला जेरीस आणले. औरंगजेब महाराष्ट्रात आला तो मराठा साम्राज्य नष्ट करायला, पण संभाजी महाराजांच्या धोरणांमुळे तो तब्बल २७ वर्षे महाराष्ट्रातच अडकून पडला. त्यांचे हालहाल करून केलेले बलिदान आजही मराठी माणसाच्या रक्तातील स्वाभिमान जागृत ठेवते.
३. मराठा साम्राज्याचा विस्तार: अटकेपार झेंडा
संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर छत्रपती राजाराम महाराज आणि महाराणी ताराबाई यांनी स्वराज्याचा लढा सुरु ठेवला. या काळात मराठा सैन्याने मुघलांना सळो की पळो करून सोडले. त्यानंतर आलेल्या पेशवे काळात मराठा साम्राज्याचा विस्तार भारताच्या कानाकोपऱ्यात झाला.
-
बाजीराव पेशवे: यांनी आपल्या धोरणाने आणि पराक्रमाने मराठा साम्राज्याचा विस्तार उत्तरेत ‘अटकेपार’ (आजच्या अफगाणिस्तानच्या सीमेपर्यंत) केला. त्यांच्या काळात मराठा साम्राज्य ही भारतातील एकमेव महासत्ता ठरली होती.
-
पानिपतचे युद्ध (१७६१): हे युद्ध मराठा इतिहासातील एक शोकांतिका आणि धडा देणारे ठरले. या युद्धात मराठ्यांचा पराभव झाला असला, तरी त्यांनी दाखवलेला शौर्याचा इतिहास आजही जगासाठी अभ्यासाचा विषय आहे.
४. प्रशासन आणि समाजव्यवस्था
शिवाजी महाराजांनी ‘अष्टप्रधान मंडळाची’ स्थापना केली, जी आजच्या कॅबिनेट प्रणालीचा एक पाया मानली जाते. शेतीला संरक्षण देणे, व्यापाऱ्यांना सवलती देणे आणि धर्मांधतेला थारा न देता सर्व धर्मांचा आदर करणे हे स्वराज्याचे ब्रीदवाक्य होते. यामुळेच ‘रयतेचे राज्य’ ही संकल्पना प्रत्यक्षात आली.
🏛️ ३: वसाहतवाद, समाजसुधारणा आणि स्वातंत्र्यलढा (आधुनिक महाराष्ट्र)
१८१८ मध्ये पेशवाईचा अस्त झाला आणि महाराष्ट्रावर ब्रिटीशांची सत्ता आली. हा काळ केवळ राजकीय गुलामगिरीचा नव्हता, तर तो नवविचारांचा उगम होण्याचाही होता.
१. समाजसुधारणेची चळवळ: ज्ञानाचा प्रकाश
महाराष्ट्राने देशाला ‘समाजसुधारणेची पंढरी’ बनवले. जुन्या अनिष्ट रूढी-परंपरांविरुद्ध आवाज उठवून मानवी हक्कांची प्रस्थापना इथे झाली.
-
महात्मा जोतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले: यांनी ‘स्त्री शिक्षण’ आणि ‘शूद्रातिशूद्र’ शिक्षणाची पायाभरणी केली. १८४८ मध्ये भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा काढून त्यांनी समाजक्रांती घडवली. त्यांचे ‘सत्यशोधक समाज’ हे आंदोलन शोषितांच्या न्यायासाठी होते.
-
राजर्षी शाहू महाराज: कोल्हापूर संस्थानात त्यांनी बहुजन समाजाच्या आरक्षणाची सुरुवात केली (१९०२). शिक्षणाशिवाय उद्धार नाही हे ओळखून त्यांनी वसतिगृहांचे जाळे निर्माण केले आणि अस्पृश्यता निवारणासाठी मोठे कार्य केले.
-
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: ‘मूकनायक’ वृत्तपत्रातून त्यांनी शोषितांचा आवाज बुलंद केला. महाडचा चवदार तळ्याचा सत्याग्रह आणि काळाराम मंदिर प्रवेशाद्वारे त्यांनी विषमतेच्या भिंती पाडल्या. भारतीय संविधानाचे शिल्पकार म्हणून त्यांचे कार्य केवळ महाराष्ट्रासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण जगासाठी प्रेरणादायी आहे.
२. स्वातंत्र्यसंग्राम: महाराष्ट्राचे योगदान
ब्रिटीशांविरुद्धच्या लढ्यात महाराष्ट्राने सातत्याने क्रांतीची मशाल पेटती ठेवली होती.
-
१८५७ चा उठाव: तात्या टोपे, राणी लक्ष्मीबाई यांच्यासोबत महाराष्ट्रातील अनेक स्थानिक नेत्यांनी आणि रयतेने या पहिल्या स्वातंत्र्ययुद्धात भाग घेतला होता.
-
टिळक युग: लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी ‘स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे’ ही गर्जना केली. गणेशोत्सव आणि शिवजयंतीच्या माध्यमातून त्यांनी महाराष्ट्रातील लोकांमध्ये राष्ट्रप्रेमाची जागृती केली. ‘केसरी’ आणि ‘मराठा’ वृत्तपत्रांतून त्यांनी ब्रिटीशांच्या अन्यायाला वाचा फोडली.
-
क्रांतिकारी चळवळ: स्वातंत्र्यवीर सावरकर, वासुदेव बळवंत फडके, चाफेकर बंधू, हुतात्मा अनंत कान्हेरे यांच्यासारख्या क्रांतिकारकांनी देशासाठी प्राणांची आहुती दिली. सावरकरांनी लंडनमध्ये ‘इंडिया हाऊस’च्या माध्यमातून क्रांतीची ज्योत पेटवली होती.
३. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ: अस्मितेचा लढा
स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्राचे स्वतंत्र राज्य असावे, या मागणीसाठी सुरू झालेली चळवळ म्हणजे ‘संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ’.
-
ही चळवळ केवळ भाषेसाठी नव्हती, तर ती महाराष्ट्राच्या अस्मितेसाठी होती. मुंबई महाराष्ट्रातच राहिली पाहिजे, यासाठी १०६ हुतात्म्यांनी आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले. प्र. के. अत्रे, शाहीर अमर शेख आणि अण्णाभाऊ साठे यांनी आपल्या लेखणीतून आणि लोककलांमधून ही चळवळ घराघरांत पोहोचवली. अखेर १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्य अस्तित्वात आले.
४: वास्तुकला आणि महाराष्ट्राची लेण्यांची परंपरा
महाराष्ट्राचा इतिहास हा केवळ पुस्तकांमध्ये नाही, तर तो आपल्या दगडांमध्ये जिवंत आहे.
-
लेण्यांचा इतिहास: महाराष्ट्रात जगातील सर्वात मौल्यवान लेण्यांची साखळी आहे. अजिंठा (बौद्ध भित्तिचित्रे), वेरूळ (कैलास मंदिर – स्थापत्यकलेचा चमत्कार), कान्हेरी, कार्ला-भाजे लेणी. ही लेणी केवळ धार्मिक केंद्रे नव्हती, तर ती त्या काळातील व्यापाराची आणि शिक्षणाची मोठी केंद्रे होती. यावर सविस्तर लिहिल्यास वाचकांना महाराष्ट्राच्या प्राचीन ‘इंजिनिअरिंग’ची ताकद समजेल.
५: महाराष्ट्रातील ‘संत परंपरा’ आणि सामाजिक जडणघडण
महाराष्ट्राच्या इतिहासात संतांचे योगदान हे राजकीय सत्तेपेक्षाही मोठे मानले जाते.
-
वारकरी संप्रदाय: संत ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम आणि चोखामेळा यांनी महाराष्ट्रात ‘समतेचा’ विचार पेरला.
-
सामाजिक समता: या संतांनी जातीपातीचा भेद मिटवून ‘विठ्ठलाच्या भक्तीत सर्व समान’ हा संदेश दिला. याने महाराष्ट्राच्या मानसिकतेत एक मोठी क्रांती घडवली, ज्यामुळे पुढे शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याला लोकसहभाग मिळाला. हा भाग सामाजिक इतिहासासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
६: मराठा साम्राज्याचे प्रशासन (अष्टप्रधान मंडळ)
स्वराज्य कसे चालवले जात होते? हा विषय स्पर्धा परीक्षा देणाऱ्या तुमच्या वाचकांसाठी अतिशय महत्त्वाचा आहे.
-
अष्टप्रधान मंडळ: यात पेशवा, अमात्य, सचिव, मंत्री, सेनापती, सुमंत, पंडितराव आणि न्यायाधीश हे ८ प्रमुख अधिकारी कसे काम करत?
-
महसूल पद्धती: रयतेवर अन्याय न होऊ देता जमीन महसूल कसा गोळा केला जाई? ‘चौथाई’ आणि ‘सरदेशमुखी’ या करांचे स्वरूप काय होते? या तांत्रिक माहितीमुळे तुमचा लेख प्रोफेशनल वाटेल.
७: महाराष्ट्राचा सागरी इतिहास (आरमार आणि व्यापार)
शिवाजी महाराजांनी ‘ज्यापाशी आरमार, त्याचा समुद्र’ असे ओळखले होते.
-
जलदुर्ग आणि बंदरे: सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, जंजिरा या किल्ल्यांची बांधणी कशी केली होती? या किल्ल्यांनी अरबी समुद्रातील सिद्धी, इंग्रज, पोर्तुगीज आणि डच यांना कसे रोखून धरले होते? हा भाग रोमांचक इतिहासाचा एक मोठा पैलू आहे.
📈 तुमचा लेख ‘प्रोफेशनल’ आणि ‘डिटेल’ बनवण्यासाठी माझी टीप:
जर तुम्हाला हे सर्व भाग एकाच ठिकाणी हवे असतील, तर आपण याला अशा पद्धतीने विभागू शकतो:
-
खंड १: प्राचीन व मध्ययुगीन (लेणी, राजे, संत)
-
खंड २: मराठा साम्राज्य (शिवाजी महाराज ते पेशवे)
-
खंड ३: वसाहतवाद व स्वातंत्र्यलढा (फुले, आंबेडकर ते संयुक्त महाराष्ट्र)
महाराष्ट्राची संत परंपरा: समतेची आणि भक्तीची क्रांती
महाराष्ट्राचा इतिहास केवळ राजे-महाराजांच्या लढायांमुळे महान ठरला नाही, तर तो थोर संतांच्या विचारांमुळे ‘सांस्कृतिकदृष्ट्या’ समृद्ध झाला. वारकरी संप्रदायाने महाराष्ट्राच्या जनमानसात ‘समता’ आणि ‘मानवतेचा’ जो विचार रुजवला, त्यानेच पुढे स्वराज्याला लोकसहभाग मिळवून दिला.
१. वारकरी संप्रदायाचा उदय आणि तत्त्वज्ञान
वारकरी म्हणजे जो ‘वारी’ करतो तो. हा संप्रदाय कोणताही भेदभाव मानत नाही. यात राजा असो वा रयत, ब्राह्मण असो वा शूद्र, सगळेच विठ्ठलाच्या चरणी ‘समान’ आहेत.
-
संत ज्ञानेश्वर: १२ व्या शतकात त्यांनी ‘ज्ञानेश्वरी’ लिहून संस्कृतीतील ज्ञान प्राकृत भाषेत (मराठीत) सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवले. त्यांनी ‘पसायदानातून’ संपूर्ण विश्वाच्या कल्याणाची प्रार्थना केली.
-
संत नामदेव: त्यांनी अभंगांच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रसार केला. त्यांचे कार्य केवळ महाराष्ट्रापुरते मर्यादित न राहता त्यांनी पंजाबात जाऊनही धर्माचा प्रसार केला.
२. लोकशाही मूल्यांची पेरणी
संत एकनाथ आणि संत तुकाराम यांनी समाजव्यवस्थेतील अनिष्ट रूढींवर प्रहार केले.
-
संत एकनाथ: त्यांनी ‘भारूड’ आणि ‘गवळणी’च्या माध्यमातून सर्वसामान्य माणसाच्या भाषेत नीतिमत्तेचे धडे दिले. त्यांनी अस्पृश्यतेविरुद्ध मोठे कार्य केले. त्यांनी “जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले” हा विचार मांडला.
-
संत तुकाराम: त्यांच्या अभंगांनी महाराष्ट्राच्या मनावर गारूड केले आहे. “जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले, तोचि साधू ओळखावा, देव तेथेचि जाणावा” हे त्यांचे वचन आजही मानवी हक्कांचे प्रतीक आहे. त्यांनी अंधश्रद्धेवर कडाडून टीका केली आणि लोकांना ‘शुद्ध भक्तीचा’ मार्ग दाखवला.
३. संतांचा स्वराज्याशी संबंध
पुणे आणि आसपासच्या भागात जिथे शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य स्थापन केले, तिथे संतांचा प्रभाव मोठा होता. संत तुकाराम महाराजांचे विचार हे शिवाजी महाराजांना अत्यंत प्रिय होते. स्वराज्यातील प्रशासकीय धोरणे आणि ‘रयतेचे राज्य’ ही संकल्पना याच संत परंपरेतून मिळालेल्या प्रेरणेतून आली होती. सर्वांना समान न्याय आणि सर्वांचा आदर ही संतांची शिकवण स्वराज्याचा पाया ठरली.
४. सामाजिक परिणाम
या संत परंपरेने महाराष्ट्राला एक ‘स्वतंत्र ओळख’ दिली.
-
जातीय भेदाचा अभाव: विठ्ठल पंढरपूरचा आहे, तिथे सर्व जाती-धर्माचे लोक एकत्र येतात, यातून महाराष्ट्राच्या एकात्मतेचा पाया रचला गेला.
-
साहित्यिक समृद्धी: मराठी भाषेला एक प्रगल्भ स्वरूप संत साहित्यामुळे मिळाले. ‘अभंग’ हा महाराष्ट्राचा असा काव्यप्रकार आहे, जो आजही जागतिक पातळीवर अभ्यासाचा विषय आहे.
महाराष्ट्राचा इतिहास
(FAQs)
१. महाराष्ट्रावर राज्य करणारी पहिली मोठी राजवट कोणती? उत्तर: सातवाहन साम्राज्य ही महाराष्ट्रावर राज्य करणारी पहिली मोठी राजवट होती.
२. स्वराज्याची स्थापना कोणी केली? उत्तर: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६४५ च्या सुमारास स्वराज्याची स्थापना केली.
३. संयुक्त महाराष्ट्र दिन कधी साजरा केला जातो? उत्तर: दरवर्षी १ मे रोजी संयुक्त महाराष्ट्र दिन (महाराष्ट्र दिन) साजरा केला जातो.
४. मराठा साम्राज्याचा विस्तार कोणाच्या काळात सर्वाधिक झाला? उत्तर: बाजीराव पेशवे यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचा विस्तार भारताच्या कानाकोपऱ्यात झाला.
तुम्हाला ही माहिती उपयुक्त वाटली का? नोकरीच्या संधी आणि सरकारी भरतीचे सर्वात जलद अपडेट्स मिळवण्यासाठी नेहमी ‘लाडुली‘ (Laduli) सोबत राहा! आम्ही तुमच्यापर्यंत पोहोचवतो प्रत्येक खात्रीशीर बातमी, अगदी वेळेत.
नवनवीन भरतीसाठी आजच लाडुली ला भेट द्या: सरकारी नोकरीचे स्वप्न पूर्ण करायचे असेल, तर आमचे पोर्टल laduli दररोज चेक करायला विसरू नका. आम्ही केवळ नोकरीच्या जाहिराती च देत नाही, तर तुमच्या करिअरला योग्य दिशाही दाखवतो.
“नोकरीची संधी शोधताय? मग लाडुलीला विसरू नका!”
