७ नोव्हेंबर २०२६: दिनविशेष आणि चालू घडामोडी – आजचा आढावा

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो! Laduli वर आपले स्वागत आहे. आज ७ नोव्हेंबर २०२६ रोजीच्या ऐतिहासिक नोंदी, महत्त्वाचे दिनविशेष आणि चालू घडामोडींचा अचूक आढावा आपण घेणार आहोत. 7-November Dinvishesh Chalughadamodi

१. आजचा दिनविशेष: जन्म, स्मृती दिन आणि विशेष दिवस (७ नोव्हेंबर)

आजचे जन्मदिवस (Birthdays – ७ नोव्हेंबर)

7-November Dinvishesh Chalughadamodi

1.बिपिन चंद्र पाल: संक्षिप्त परिचय (Quick Overview)

• कौटुंबिक पार्श्वभूमी: बिपिन चंद्र पाल यांचा जन्म एका संपन्न बंगाली कायस्थ कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील रामचंद्र पाल हे पर्शियन भाषेचे विद्वान, जमीनदार आणि वकील होते, तर आईचे नाव नारायणी देवी होते.  
• शिक्षण: त्यांनी कलकत्ता विद्यापीठाशी संलग्न असलेल्या ‘चर्च मिशन सोसायटी कॉलेज’ (आताचे सेंट पॉल कॅथेड्रल मिशन कॉलेज) येथून शिक्षण घेतले.
• प्रभाव: तरुण वयातच ते केशवचंद्र सेन, शिवनाथ शास्त्री आणि विजय कृष्ण गोस्वामी यांसारख्या ब्राह्मो समाजातील सुधारकांच्या विचारांनी प्रभावित झाले. सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी यांना ते आपले राजकीय गुरू मानत असत.  

• जहालमतवादी चळवळ (लाल-बाल-पाल): १८८६ मध्ये ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये सामील झाले. मवाळवादी नेत्यांच्या ‘अर्ज-विनंत्यांच्या’ धोरणाऐवजी त्यांनी लाला लजपतराय आणि लोकमान्य टिळक यांच्यासोबत मिळून जहाल आणि आक्रमक राष्ट्रवादाचा पुरस्कार केला.
• स्वदेशी व बहिष्कार चळवळ (१९०५): लॉर्ड कर्झनने केलेल्या बंगालच्या फाळणीविरुद्ध (१९०५) त्यांनी देशभर जनजागृती केली. परदेशी मालावर बहिष्कार, स्वदेशी वस्तूंचा वापर आणि राष्ट्रीय शिक्षण हे त्रिसूत्री धोरण राबवण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता.
• तुरुंगवास (१९०७): ‘वंदे मातरम्’ राजद्रोह खटल्यात अरविंद घोष यांच्याविरुद्ध साक्ष देण्यास नकार दिल्याबद्दल ब्रिटिश सरकारने त्यांना ६ महिन्यांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावली होती.
• गांधीजींच्या विचारांवर टीका: त्यांनी महात्मा गांधींच्या असहकार चळवळीतील काही पैलूंवर आणि शांततावादी मार्गावर उघडपणे टीका केली. १९२० नंतर ते सक्रिय राजकारणातून निवृत्त झाले, परंतु लेखनाद्वारे प्रबोधन सुरूच ठेवले.

• जातिव्यवस्था व बालविवाह विरोध: ब्राह्मो समाजाच्या माध्यमातून त्यांनी जातिभेद, अस्पृश्यता आणि बालविवाहाविरुद्ध तीव्र लढा दिला.  
• विधवा पुनर्विवाह: पहिल्या पत्नीच्या निधनानंतर त्यांनी एका आंतरजातीय विधवेशी विवाह करून आपल्या सुधारणावादी विचारांचे कृतीतून उदाहरण घालून दिले. तसेच १८९१ च्या ‘संमती वय कायद्याला’ (Age of Consent Bill) पाठिंबा दिला.
• आसाममधील चहा मळे कामगार: १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात त्यांनी आसाममधील चहाच्या मळ्यांत काम करणाऱ्या कामगारांच्या शोषणाविरुद्ध आवाज उठवला आणि त्यांच्यासाठी आठवड्याचे ४८ तास काम व वेतनवाढीची मागणी केली.  

• वृत्तपत्रे व नियतकालिके:
  • परिदर्शक (Paridarshak – १८८०, साप्ताहिक)
  • न्यू इंडिया (New India – १९०१)
  • वंदे मातरम् (Bande Mataram – १९०६, दैनंदिन)
  • हिंदू रिव्ह्यू (Hindu Review – १९१३)
  • याशिवाय बंगाल पब्लिक ओपिनियन , द इंडिपेंडेंट , आणि द डेमोक्रॅट यांचेही संपादन केले.  

• प्रमुख पुस्तके (ग्रंथसंपदा):
  • Indian Nationalism
  • Nationality and Empire
  • Swaraj and the Present Situation
  • The Soul of India
  • The Basis of Social Reform
  • The New Economic Menace of India
  • Memories of My Life and Times (आत्मचरित्र)  

• योगी अरविंद घोष यांनी बिपिन चंद्र पाल यांचा गौरव “राष्ट्रवादाचे सर्वात शक्तिशाली प्रेषित” (One of the mightiest prophets of nationalism) असा केला आहे.
• त्यांच्या राष्ट्रवादाची संकल्पना ‘संमिश्र देशभक्ती’ (Composite Patriotism) या तत्त्वावर आधारित होती, ज्यात सर्व धर्म आणि समाजघटकांचा समावेश होता.
• बंगालमध्ये ‘नॅशनल कौन्सिल ऑफ एज्युकेशन’ (National Council of Education) च्या स्थापनेत त्यांचा सक्रिय सहभाग होता

2.डॉ. पांडुरंग सदाशिव खानखोजे: संक्षिप्त परिचय (Quick Overview)

• कौटुंबिक पार्श्वभूमी: त्यांचा जन्म वर्धा जिल्ह्यातील पालकवाडी येथे झाला. त्यांचे वडील सदाशिवराव हे न्यायालयात अर्ज-लेखक (Petition Writer) होते, तर आजोबा व्यंकटेश खानखोजे हे १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमरात सहभागी झाले होते.  
• लोकमान्य टिळकांचा प्रभाव: शालेय जीवनापासूनच ते लोकमान्य टिळकांच्या जहाल विचारांनी प्रेरित झाले होते. परदेशात जाऊन आधुनिक लष्करी प्रशिक्षण आणि शेतीचे ज्ञान घ्यावे, असा सल्ला खुद्द लोकमान्य टिळकांनी त्यांना दिला होता.  
• प्रवास व शिक्षण: १९०६ मध्ये ते जपानला गेले व तेथून पुढे अमेरिकेत पोहोचले. अमेरिकेत मजुरी व हॉटेलमध्ये काम करत त्यांनी माउंट तमालपाइस मिलिटरी अकादमीतून (Mount Tamalpais Military Academy) लष्करी शिक्षण पूर्ण केले. तसेच, वॉशिंग्टन स्टेट कॉलेज आणि ओरेगन कृषी महाविद्यालयातून (Oregon Agricultural College) कृषी शास्त्राची पदवी व उच्च शिक्षण घेतले.  

• इंडियन इंडिपेंडन्स लीग: १९०८ मध्ये त्यांनी अमेरिकेतील पोर्टलँड येथे प. स. खानखोजे व पं. काशीराम यांच्या मदतीने ‘इंडियन इंडिपेंडन्स लीग’ची स्थापना केली.
• गदर पार्टी (१९१३): लाला हरदयाळ, सोहनसिंग भकना आणि डॉ. खानखोजे यांनी मिळून १९१३ मध्ये अमेरिकेत ‘हिंदुस्थान गदर पार्टी’ची स्थापना केली. ब्रिटिशांची सत्ता सशस्त्र क्रांतीने उलथवून लावणे हा या संघटनेचा मुख्य उद्देश होता.
• पहिल्या महायुद्धातील कारवाया: पहिल्या महायुद्धाच्या काळात (१९१४-१९१८) त्यांनी युरोप, तुर्कस्तान आणि इराण (पर्शिया) येथे जाऊन ब्रिटिशांविरुद्ध सैन्य उभारणी केली. या काळात ब्रिटिश गुप्तहेरांना चकवण्यासाठी त्यांनी ‘पिरखान’ हे छद्मनाव धारण केले होते.
• जागतिक नेत्यांच्या भेटी: भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी आंतरराष्ट्रीय पाठिंबा मिळवण्यासाठी त्यांनी पॅरिसमध्ये मादाम भिकाजी कामा आणि रशियामध्ये बोल्शेविक क्रांतीचे नेते व्लादिमीर लेनिन यांची भेट घेतली.  

• प्राध्यापक व संशोधक: मेक्सिकोतील ‘नॅशनल स्कूल ऑफ अ‍ॅग्रीकल्चर’ (National School of Agriculture, Chapingo) येथे त्यांची वनस्पतीशास्त्र आणि पीक पैदास (Crop Breeding) विभागाचे प्राध्यापक व संचालक म्हणून नियुक्ती झाली.
• संशोधनातील यश: त्यांनी मका (Corn), गहू (Wheat), कडधान्ये आणि रबर या पिकांवर सखोल संशोधन केले. थंडी आणि दुष्काळाला तोंड देणाऱ्या (Frost and drought-resistant) तसेच अधिक उत्पादन देणाऱ्या मका व गव्हाच्या संकरित जाती त्यांनी विकसित केल्या.
• हरितक्रांतीचे अग्रदूत: डॉ. खानखोजे यांच्या या संशोधनाने मेक्सिकोतील हरितक्रांतीचा पाया रचला, ज्याचा पुढील काळात नोबेल विजेते शास्त्रज्ञ डॉ. नॉर्मन बोरलॉग यांना मोठा उपयोग झाला.
• मोफत कृषी शाळा: गरीब मेक्सिकन शेतकऱ्यांना आधुनिक शेती शिकवण्यासाठी त्यांनी ‘एस्कुएलास लिब्रेस डी अ‍ॅग्रीकल्चुरा’ (Escuelas Libres de Agricultura) नावाच्या ३० हून अधिक मोफत कृषी शाळा सुरू केल्या. [1, 2, 3, 4, 5, 6]

• डिएगो रिवेरा यांचे भित्तिचित्र (Mural): मेक्सिकोचे जगप्रसिद्ध चित्रकार डिएगो रिवेरा (Diego Rivera) यांनी त्यांच्या ‘अवर ब्रेड’ (Our Bread) या प्रसिद्ध भित्तिचित्रामध्ये डॉ. खानखोजे यांना शेतकऱ्यांना भाकरी वाटताना चित्रित करून त्यांचा गौरव केला आहे. प्रसिद्ध छायाचित्रकार टिना मोडोटी (Tina Modotti) यांनी त्यांच्या कृषी प्रयोगांचे छायाचित्रण केले आहे. [1, 2, 3, 4]
• भारतात पुनरागमन (१९५५): भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर तब्बल ८ वर्षांनी, १९५५ मध्ये ते आपल्या बेल्जियन पत्नी जीन (Jeanne) आणि मुली सावित्री व माया यांच्यासह मायदेशी परतले. यापूर्वी १९४९ मध्ये त्यांनी मध्य प्रांताच्या कृषी सुधारणा समितीचे अध्यक्षपदही भूषवले होते. [1, 2]
• निधन: उत्तर आयुष्यात ते नागपूर येथे स्थायिक झाले आणि १८ जानेवारी १९६७ रोजी वयाच्या ८२ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. [1, 2]

• मेक्सिकोत पुतळा अनावरण (ऑगस्ट २०२२): भारताचे लोकसभा अध्यक्ष ओम बिर्ला यांनी ऑगस्ट २०२२ मध्ये मेक्सिकोतील चापिंगो विद्यापीठात (Chapingo University) डॉ. पांडुरंग खानखोजे यांच्या अर्धपुतळ्याचे अनावरण केले.
• पुस्तक संदर्भ: त्यांची कन्या सावित्री सहानी (Savitri Sawhney) यांनी त्यांच्या जीवनावर ‘I Shall Never Ask for Pardon: A Memoir of Pandurang Khankhoje’ हे प्रसिद्ध चरित्र लिहिले आहे.
• इतर सहभाग: ते बर्लिन कमिटी (Berlin Committee) आणि हिंदू-जर्मन कटातही (Hindu-German Conspiracy) सक्रिय होते.

3.सर सी. व्ही. रमण: संक्षिप्त परिचय (Quick Overview)

• कौटुंबिक पार्श्वभूमी: त्यांचा जन्म एका तमिळ ब्राह्मण कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील आर. चंद्रशेखर अय्यर हे गणित आणि भौतिकशास्त्राचे प्राध्यापक होते, तर आईचे नाव पार्वती अम्माल होते. वडिलांच्या ग्रंथालयामुळे त्यांना लहानपणापासूनच विज्ञानाची आवड निर्माण झाली.  
• असामान्य शैक्षणिक प्रगती: त्यांनी वयाच्या अवघ्या ११ व्या वर्षी मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण केली. चेन्नई येथील प्रेसिडेन्सी कॉलेजमधून (Presidency College) १९०४ मध्ये भौतिकशास्त्रात सुवर्णपदकासह बी.ए. (B.A.) आणि १९०७ मध्ये सर्वोच्च गुणांसह एम.ए. (M.A.) पदवी प्राप्त केली.
• सरकारी नोकरी व संशोधन: वयाच्या १९ व्या वर्षी त्यांनी भारतीय वित्त सेवेत (Indian Finance Department) कोलकाता येथे असिस्टंट अकाउंटंट जनरल म्हणून नोकरी स्वीकारली. नोकरी सांभाळत ते रिकाम्या वेळेत ‘इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स’ (IACS) या संस्थेत रात्री उशिरापर्यंत संशोधन करत असत.
• प्राध्यापक पद (१९१७): विज्ञानावरील प्रेमापोटी त्यांनी उच्च पगाराची सरकारी नोकरी सोडली आणि १९१७ मध्ये कलकत्ता विद्यापीठात भौतिकशास्त्राचे ‘पालित प्राध्यापक’ (Palit Professor of Physics) म्हणून रुजू झाले.  

• समुद्र प्रवासातील कुतूहल (१९२१): १९२१ मध्ये लंडनहून बोटीने भारतात परतत असताना भूमध्य समुद्राचे (Mediterranean Sea) गडद निळे पाणी पाहून त्यांना प्रश्न पडला की, “आकाशाचे प्रतिबिंब पडल्यामुळे समुद्र निळा दिसतो की पाण्याच्या रेणूंमुळे सूर्यप्रकाशाचे विकिरण (Scattering) होते?”
• ऐतिहासिक शोध (२८ फेब्रुवारी १९२८): भारतात आल्यानंतर त्यांनी आपले सहकारी डॉ. के. एस. कृष्णन (K. S. Krishnan) यांच्यासोबत प्रकाश किरणांच्या विकिरणावर सखोल प्रयोग केले. २८ फेब्रुवारी १९२८ रोजी त्यांनी सिद्ध केले की, जेव्हा एकरंगी प्रकाश किरण (Monochromatic Light) एखाद्या पारदर्शक माध्यमातून (घन, द्रव किंवा वायू) जातात, तेव्हा विखुरलेल्या प्रकाशातील काही किरणांची तरंगलांबी (Wavelength) बदलते. या शोधालाच ‘रमन परिणाम’ (Raman Effect) म्हणतात.
• महत्त्व: या शोधाचा वापर रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र, औषधनिर्माण आणि पदार्थांची आंतररचना तपासण्यासाठी (Raman Spectroscopy) जगभरात केला जातो.  

• भारतीय विज्ञान संस्था (IISc, बेंगळुरू): १९३३ मध्ये ते बेंगळुरू येथील ‘इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स’चे (IISc) पहिले भारतीय संचालक बनले.
• इंडियन अकॅडमी ऑफ सायन्सेस (१९३४): भारतीय शास्त्रज्ञांच्या संशोधनाला हक्काचे व्यासपीठ मिळावे यासाठी त्यांनी १९३४ मध्ये बेंगळुरू येथे या संस्थेची स्थापना केली.

• रमन रिसर्च इन्स्टिट्यूट (RRI, १९४८): १९४८ मध्ये निवृत्तीनंतर त्यांनी स्वतःची संशोधन संस्था ‘रमन रिसर्च इन्स्टिट्यूट’ बेंगळुरू येथे स्थापन केली आणि अखेरच्या श्वासापर्यंत तेथे संशोधन केले.
• इतर संशोधन विषय: त्यांनी केवळ प्रकाशावरच नव्हे, तर भारतीय वाद्ये (तबला, मृदंग, वीणा, व्हायोलिन यांचे ध्वनीशास्त्र), हिऱ्यांची रचना (Crystal Dynamics), मानवी दृष्टी आणि रंगांचे विज्ञान यावरही महत्त्वपूर्ण संशोधन केले.  

• राष्ट्रीय विज्ञान दिन: भारत सरकारने १९८६ मध्ये २८ फेब्रुवारी हा दिवस ‘राष्ट्रीय विज्ञान दिन’ म्हणून घोषित केला आणि १९८७ मध्ये पहिला राष्ट्रीय विज्ञान दिन साजरा करण्यात आला.
• प्रसिद्ध नातेसंबंध: खगोलभौतिकशास्त्रातील नोबेल विजेते (१९८३) डॉ. सुब्रह्मण्यम चंद्रशेखर हे सर सी. व्ही. रमण यांचे पुतणे होते.
• प्रसिद्ध विचार: “विज्ञानाचे खरे सार स्वतंत्र विचार आणि कठोर परिश्रमात आहे, महागड्या उपकरणांमध्ये नाही.” (रमन इफेक्टच्या प्रयोगासाठी त्यांनी वापरलेल्या उपकरणांची किंमत त्या काळी फक्त २०० ते ३०० रुपये इतकी होती)

चालू घडामोडी-7-November Dinvishesh Chalughadamodi

2.आजचे  स्मृती दिन

1. बहादूरशहा जफर: संक्षिप्त परिचय (Quick Overview)

• कौटुंबिक पार्श्वभूमी: बहादूरशहा जफर यांचा जन्म २४ ऑक्टोबर १७७५ रोजी दिल्लीत मुघल बादशहा दुसरा अकबरशाह आणि हिंदू राजपूत कुटुंबातील लालबाई यांच्या पोटी झाला.
• शिक्षण व कलागुण: राजकारणापेक्षा त्यांना साहित्य, कविता, सुफी तत्त्वज्ञान, संगीत आणि सुलेखन (Calligraphy) याची विशेष आवड होती. त्यांनी उर्दू, अरबी आणि पर्शियन भाषांचे सखोल शिक्षण घेतले होते, तसेच घोडेस्वारी आणि तिरंदाजीचे प्रशिक्षणही घेतले होते.
• सत्ताप्राप्ती (१८३७): ते त्यांच्या वडिलांचे पहिले पसंतीचे वारस नव्हते; परंतु त्यांचे भाऊ मिर्झा जहांगीर यांना ब्रिटिशांनी हद्दपार केल्यानंतर, वयाच्या ६२ व्या वर्षी २८ सप्टेंबर १८३७ रोजी ते दिल्लीच्या तख्तावर बसले. त्या वेळी मुघल साम्राज्य केवळ दिल्लीच्या लाल किल्ल्यापुरतेच मर्यादित राहिले होते आणि बादशहा ईस्ट इंडिया कंपनीच्या पेन्शनवर अवलंबून होते.  

• उठावाचे नेतृत्व: मे १८५७ मध्ये मेरठमधून उठाव करून आलेल्या भारतीय सैनिकांनी दिल्ली ताब्यात घेतली आणि ८२ वर्षीय बहादूरशहा जफर यांना ‘शहेनशहा-ए-हिंदुस्थान’ (भारताचा सम्राट) घोषित केले.
• हिंदू-मुस्लिम ऐक्य: सुरुवातीला संकोच वाटला तरी नंतर त्यांनी उठावाचे नेतृत्व स्वीकारले. त्यांनी देशभरातील संस्थानिकांना पत्रे लिहून ब्रिटिशांविरुद्ध एकत्र येण्याचे आवाहन केले आणि धार्मिक सलोखा राखण्यासाठी गायींच्या कत्तलीवर बंदी घातली.
• दिल्लीचा पाडाव आणि अटक: सप्टेंबर १८५७ मध्ये ब्रिटिश सैन्याने पुन्हा दिल्लीवर ताबा मिळवला. जफर यांनी दिल्लीतील हुमायूनच्या कबरीत (Humayun’s Tomb) आश्रय घेतला होता, जिथे ब्रिटिश अधिकारी मेजर विल्यम हडसन (Major William Hodson) याने त्यांना अटक केली.
• पुत्रांची हत्या: अटकेनंतर मेजर हडसनने जफर यांचे पुत्र मिर्झा मुघल, मिर्झा खिजर सुलतान आणि नातू अबू बकर यांची दिल्ली गेटजवळ निर्घृण हत्या केली.  

• लाल किल्ल्यातील खटला (१८५८): जानेवारी ते मार्च १८५८ दरम्यान ब्रिटिशांनी लाल किल्ल्यातच त्यांच्यावर राजद्रोह, बंडाला चिथावणी देणे आणि ब्रिटिश नागरिकांच्या हत्येत सामील असल्याचा खटला चालवला. मुघल बादशहावर खटला चालवणारे ते इतिहासातील पहिले आणि शेवटचे सम्राट होते.
• हद्दपारी (Exile): खटल्यात दोषी ठरवून ब्रिटिशांनी त्यांना त्यांच्या पत्नी झीनत महल (Zeenat Mahal) आणि काही कुटुंबीयांसह ऑक्टोबर १८५८ मध्ये बर्मा (सध्याचे म्यानमार) येथील रंगून (यांगून) येथे हद्दपार केले. यासोबतच भारतातून मुघल राजवटीचा अधिकृत अंत झाला.  
• निधन आणि कबर: रंगूनमध्ये नजरकैदेत अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत ७ नोव्हेंबर १८६२ रोजी वयाच्या ८७ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. ब्रिटिशांनी त्यांचा अंत्यसंस्कार अतिशय गुप्तपणे रंगूनमधील श्वेदागोन पॅगोडाजवळ (Shwedagon Pagoda) केला होता. तब्बल १२९ वर्षांनंतर १९९१ मध्ये उत्खननादरम्यान त्यांची मूळ कबर सापडली, जिथे आज त्यांचा दर्गा आहे.

• महान उर्दू शायर: बहादूरशहा जफर हे स्वतः एक उत्तम उर्दू कवी होते. ते ‘जफर’ या टोपणनावाने गझल आणि कविता लिहीत असत. त्यांच्या कवितांचा संग्रह ‘कुल्लियात-ए-जफर’ (Kulliyyat-i-Zafar) या नावाने प्रसिद्ध आहे.
• काव्यगुरू व दरबारी रत्ने: सुप्रसिद्ध कवी शेख मोहम्मद इब्राहिम जौक (Zauq) हे त्यांचे काव्यगुरू होते, तर जौक यांच्या निधनानंतर मिर्झा गालिब (Mirza Ghalib) हे त्यांचे गुरू बनले. दाग देहलवी आणि मोमीन खान मोमीन यांसारखे दिग्गज शायर त्यांच्या दरबारी होते.
• प्रसिद्ध शेर: हद्दपारीच्या काळात मायभूमीपासून दूर राहण्याचे दुःख व्यक्त करणारा त्यांचा खालील शेर आजही अजरामर आहे:
  

  “कितना है बदनसीब ‘ज़फ़र’ दफ़्न के लिए,
  दो गज़ ज़मीन भी न मिली कू-ए-यार में।”

• समकालीन ब्रिटिश गव्हर्नर जनरल: १८५७ च्या उठावाच्या वेळी आणि बहादूरशहा जफर यांना अटक झाली तेव्हा भारताचे गव्हर्नर जनरल लॉर्ड कॅनिंग (Lord Canning) होते.
• मुघल सत्तेचा अंत: १ नोव्हेंबर १८५८ च्या राणीच्या जाहीरनाम्यानंतर (Queen’s Proclamation) ईस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता संपुष्टात येऊन भारताचा कारभार थेट ब्रिटिश पार्लमेंटकडे गेला आणि मुघल सम्राट हे पद कायमस्वरूपी रद्द करण्यात आले.
• सुफी परंपरा: जफर हे सुफी संप्रदायाचे अनुयायी होते आणि दिल्लीत दरवर्षी होणाऱ्या ‘फूल वालों की सैर’ (Phool Walon Ki Sair) या हिंदू-मुस्लिम ऐक्याच्या उत्सवाला त्यांनी मोठे प्रोत्साहन दिले होते.  

7-November Dinvishesh Chalughadamodi

2.कवी केशवसुत: संक्षिप्त परिचय (Quick Overview)

• कौटुंबिक पार्श्वभूमी: केशवसुतांचा जन्म रत्नागिरी जिल्ह्यातील मालगुंड या कोकणातील निसर्गरम्य गावी झाला. त्यांचे वडील केशवराव हे प्राथमिक शाळेत शिक्षक होते. घराची आर्थिक परिस्थिती बेताची असल्याने त्यांचे बालपण अत्यंत खडतर गेले.
• शिक्षण: वडिलांच्या बदल्यांमुळे आणि आर्थिक अडचणींमुळे त्यांचे शिक्षण खेड, बडोदे, वर्धा, नागपूर आणि पुणे अशा विविध शहरांत झाले. पुण्याच्या प्रसिद्ध **’न्यू इंग्लिश स्कूल’**मधून त्यांनी शालेय शिक्षण घेतले. १८८० मध्ये शिक्षण सुरू असतानाच त्यांचा विवाह झाला आणि १८८९ मध्ये ते मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाले.
• नोकरी व भटकंती: मॅट्रिकनंतर उदरनिर्वाहासाठी त्यांनी मुंबईत लेखनिक (Clerk), भाषांतरकार आणि विविध शाळांमध्ये शिक्षक म्हणून नोकरी केली. मुंबईत प्लेगची साथ पसरल्यानंतर ते खानदेशात गेले; तेथे भडगाव येथील नगरपालिकेच्या शाळेत शिक्षक आणि फैजपूर येथील शाळेत मुख्याध्यापक म्हणून त्यांनी काम पाहिले.  
• अकाली निधन: १९०४ मध्ये धारवाड येथील सरकारी शाळेत मराठी शिक्षकाची नोकरी लागल्यानंतर त्यांच्या आयुष्यात थोडे स्थैर्य आले. परंतु दुर्दैवाने प्लेगच्या साथीने त्यांना गाठले आणि ७ नोव्हेंबर १९०५ रोजी कर्नाटकमधील हुबळी येथे वयाच्या अवघ्या ३९ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

• टोपणनावाचा स्वीकार: केशवसुतांनी १८८५ पासून गंभीरपणे काव्यलेखनास सुरुवात केली. ‘काव्यरत्नावली’ या मासिकाचे संपादक नारायण नरसिंह फडणीस यांच्या सूचनेवरून त्यांनी ‘कृष्णाजी केशव दामले’ ऐवजी ‘केशवसुत’ (केशवाचा पुत्र) हे टोपणनाव धारण केले आणि याच नावाने ते अजरामर झाले.
• पाश्चात्त्य कवींचा प्रभाव: त्यांच्या काव्यविचारांवर विल्यम वर्डस्वर्थ (Wordsworth), पी. बी. शेली (Shelley), जॉन कीट्स (Keats) आणि राल्फ वॉल्डो एमर्सन (Emerson) यांसारख्या इंग्रजी स्वच्छंदतावादी (Romantic) कवींचा मोठा प्रभाव होता. मात्र, त्यांच्या कवितेचा आत्मा आणि आविष्कार पूर्णपणे भारतीय होता.
• ‘सुनीत’ (Sonnet) काव्यप्रकाराची सुरुवात: इंग्रजी काव्यातील १४ ओळींचा ‘सॉनेट’ (Sonnet) हा काव्यप्रकार त्यांनी मराठीत ‘सुनीत’ या नावाने रूढ आणि लोकप्रिय केला. (‘मयूर आणि चातक’ हे त्यांचे पहिले सुनीत मानले जाते).  

• सामाजिक बंडखोरी व समता: समाजसुधारणेचे जे कार्य निबंधातून आगरकरांनी आणि कादंबरीतून हरी नारायण आपटे यांनी केले, तेच कार्य केशवसुतांनी कवितेतून केले. त्यांनी अस्पृश्यता, जातिभेद, अंधश्रद्धा आणि रूढी-परंपरांवर कडाडून हल्ला चढवला.
  • प्रमुख कविता: ‘तुतारी’ (१८९३), ‘नवा शिपाई’ (१८९८), ‘मूर्तिभंजन’ , ‘गोफण केली छान’ (१९०५), ‘अंत्यजाचा पहिला प्रश्न’ .  

• निसर्ग आणि सौंदर्यदृष्टी: निसर्गाकडे केवळ पार्श्वभूमी म्हणून न पाहता निसर्गाशी एकरूप होऊन त्यांनी कविता लिहिल्या.
  • प्रमुख कविता: ‘फुलपाखरू’ (१९००), ‘भृंग’ (१८९०), ‘पुष्पाप्रत’ (१८९२), ‘संध्याकाळ’ .  

• गूढवाद व आत्मचिंतन (Mysticism): मानवी मनातील गूढ अनुभव आणि आध्यात्मिक शोध त्यांनी अत्यंत तरलतेने मांडला.
  • प्रमुख कविता: ‘झपूर्झा’ (१८९३), ‘हरपले श्रेय’ (१९०५), ‘आम्ही कोण?’ , ‘सतारीचे बोल’ , ‘म्हातारी’ (१९०१).  

• प्रेमकविता: मराठीत प्रथमच स्त्री-पुरुषांमधील विशुद्ध, आत्मनिष्ठ प्रेमाचा आविष्कार त्यांनी घडवला.  

• “जुने जाऊ द्या मरणालागुनी, जाळुनि किंवा पुरुनि टाका…” (तुतारी )
• “एक तुतारी द्या मज आणुनि, फुंकिन मी जी स्वप्राणाने…” (तुतारी )
• “आम्ही कोण म्हणून काय पुससी? आम्ही असू लाडके देवाचे दिधले असे जग तये आम्हास खेळावया…” (आम्ही कोण? )
• “नवा शिपाई आहे मी, नवा शिपाई आहे मी…” (नवा शिपाई )
• “पसरला पसारा हा नेणो कोणी, कोठुनिया…” (झपूर्झा )  

• कवितासंग्रह प्रकाशन (१९१६): केशवसुतांच्या हयातीत त्यांचा एकही कवितासंग्रह प्रसिद्ध झाला नाही. त्यांच्या निधनानंतर ११ वर्षांनी, १९१६ मध्ये प्रसिद्ध कादंबरीकार हरी नारायण आपटे यांनी ‘केशवसुतांची कविता’ हा संग्रह संपादित करून प्रसिद्ध केला. १९२१ मध्ये या संग्रहाला ‘डेक्कन व्हर्नाक्युलर ट्रान्सलेशन सोसायटी’चे ३५० रुपयांचे बक्षीस मिळाले.
• केशवसुत संप्रदाय (शिष्यपरंपरा): बालकवी (त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे), गोविंदाग्रज (राम गणेश गडकरी), रेंदाळकर आणि काव्यविहारी यांसारख्या दिग्गज कवींनी स्वतःला केशवसुतांचे शिष्य मानले.
• मालगुंड येथील स्मारक: त्यांच्या जन्मगावी मालगुंड (जि. रत्नागिरी) येथे महाराष्ट्र शासनाने भव्य राष्ट्रीय स्मारक उभारले असून, ८ मे १९९४ रोजी ज्येष्ठ कवी कुसुमाग्रज (वि. वा. शिरवाडकर) यांच्या हस्ते त्याचे उद्घाटन झाले.
• ‘तुतारी एक्सप्रेस’ नामकरण: त्यांच्या ‘तुतारी’ या अजरामर कवितेच्या शताब्दीनिमित्त २२ मे २०१७ रोजी कोकण रेल्वेवरील ‘दादर-सावंतवाडी राज्यराणी एक्सप्रेस’चे नामकरण ‘तुतारी एक्सप्रेस’ (Tutari Express) असे करण्यात आले.
• चित्रपट संदर्भ: ऑस्करसाठी नामांकित झालेल्या ‘हरिश्चंद्राची फॅक्टरी’ या मराठी चित्रपटात केशवसुतांच्या ‘तुतारी’ कवितेचा वापर करण्यात आला आहे

Google

7-November Dinvishesh Chalughadamodi -चालू घडामोडी

विशेष दिन / राष्ट्रीय दिवस:

• राष्ट्रीय कॅन्सर जागरूकता दिन (National Cancer Awareness Day): कॅन्सरच्या आजाराविषयी लोकांमध्ये जनजागृती निर्माण करण्यासाठी भारतात हा दिवस पाळला जातो.

• शिशु संरक्षण दिन (Infant Protection Day): नवजात बालकांच्या आरोग्याविषयी आणि संरक्षणाविषयी जागरूकता निर्माण करण्यासाठी हा दिवस पाळला जातो.

२. आजच्या महत्त्वाच्या घडामोडी (७ नोव्हेंबर २०२६)

राष्ट्रीय घडामोडी:

• आरोग्य व जनजागृती मोहीम: ‘राष्ट्रीय कॅन्सर जागरूकता दिन’ निमित्ताने देशातील विविध आरोग्य संस्था आणि रुग्णालयांमध्ये कर्करोग प्रतिबंधक शिबिरे व जनजागृती कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले आहे.

• विज्ञान आणि तंत्रज्ञान: सी. व्ही. रामन यांच्या जन्मदिनानिमित्त (जो दिवस भारतात ‘राष्ट्रीय राष्ट्रीय संशोधन/विज्ञान’ संदर्भातही स्मरला जातो) देशातील वैज्ञानिक संस्थांमध्ये विशेष विद्यार्थी संवाद व विज्ञान प्रदर्शने भरवली जात आहेत.

आंतरराष्ट्रीय घडामोडी:

• जागतिक आरोग्य व संशोधन: मेरी क्युरी यांच्या वैज्ञानिक संशोधनाचा वारसा पुढे चालवत आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वैद्यकीय आणि अणुऊर्जा संशोधनाबाबत नवीन धोरणे जाहीर केली जात आहेत.

• जागतिक पर्यावरण आणि शिक्षण: बालकांच्या आरोग्यासाठी आणि प्राथमिक शिक्षणासाठी संयुक्त राष्ट्रसंघ आणि इतर आंतरराष्ट्रीय संघटनांकडून नवीन उपक्रम हाती घेण्यात आले आहेत.

३. स्पर्धा परीक्षेसाठी 

स्पर्धा परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी खालील मुद्द्यांवर भर द्या:

1. विज्ञान व नोबेल पुरस्कार: सी. व्ही. रामन यांनी लावलेला ‘रामन इफेक्ट’ (Raman Effect) आणि त्यांना मिळालेले नोबेल पारितोषिक (१९३०) यावर एमपीएससी आणि बँकिंग परीक्षेत वारंवार प्रश्न विचारले जातात.

2. स्वातंत्र्यलढा (लाल-बाल-पाल): बिपीन चंद्र पाल यांचे जहालमतवादी राजकारण आणि वृत्तपत्र क्षेत्रातील कार्य अभ्यासणे स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

3. लाडुली प्लॅटफॉर्म: आमच्या Laduli वर रोजच्या ताज्या चालू घडामोडी, नोकरी अपडेट्स आणि मोफत सराव प्रश्नसंच उपलब्ध आहेत.

४. आजचा प्रेरणादायी विचार

“यशाची गुरुकिल्ली म्हणजे कष्टाळूपणा आणि विज्ञानाबद्दलची अखंड जिद्द.”

— सी. व्ही. रामन यांच्या वैज्ञानिक विचारांतून प्रेरणा

निष्कर्ष

७ नोव्हेंबरचा आजचा दिवस विज्ञान जगतातील महान सुवर्णयोग (सी. व्ही. रामन आणि मेरी क्युरी यांचा जन्म) आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील थोर नेते बिपीन चंद्र पाल यांच्या स्मृतींना उजाळा देणारा आहे. Laduli.in हे पोर्टल तुमच्या यशासाठी रोज अचूक व ताजी माहिती पुरवण्यासाठी कटिबद्ध आहे. ही माहिती तुमच्या मित्र-मैत्रिणींसोबत नक्की शेअर करा!

आत्ताच काय कराल? १. आजच्या दिनविशेष आणि चालू घडामोडींच्या नोट्स वहीत लिहून घ्या.

२. सी. व्ही. रामन आणि ‘रामन इफेक्ट’बद्दल सविस्तर माहिती वाचून ठेवा.

३. काही शंका किंवा प्रश्न असल्यास खाली कमेंट करून नक्की विचारा!

7-November Dinvishesh Chalughadamodi

तुम्हाला ही माहिती उपयुक्त वाटली का? नोकरीच्या संधी आणि सरकारी भरतीचे सर्वात जलद अपडेट्स मिळवण्यासाठी नेहमी ‘लाडुली’ (Laduli) सोबत राहा! आम्ही तुमच्यापर्यंत पोहोचवतो प्रत्येक खात्रीशीर बातमी, अगदी वेळेत.

नवनवीन भरतीसाठी आजच लाडुली ला भेट द्या: सरकारी नोकरीचे स्वप्न पूर्ण करायचे असेल, तर आमचे पोर्टल laduli दररोज चेक करायला विसरू नका. आम्ही केवळ नोकरीच्या जाहिराती च देत नाही, तर तुमच्या करिअरला योग्य दिशाही दाखवतो.

“नोकरीची संधी शोधताय? मग लाडुलीला विसरू नका!”

🎯 अशाच नवनवीन अपडेट्ससाठी दररोज भेट द्या!

सरकारी नोकरी, अ‍ॅडमिट कार्ड, रिझल्ट आणि महत्त्वाच्या योजनांची माहिती सर्वात आधी मिळवण्यासाठी आमच्या Laduli या अधिकृत पोर्टलला दररोज नक्की भेट द्या.